In Liverpool

I remember saying in one my posts, I guess in Black, that I will keep going back to writing about, or getting help from music. Particular songs. The song of the day, of that day. Sometimes the song itself is the source of inspiration. At other times, I have something to write about in mind, a theme, a feeling, mostly – always? – when I am feeling bad, and a song magically finds its way into the theme, capturing the feeling better than anything I could write.

That’s what happened today when I took myself forcibly off of the bed to take a stroll in the empty streets of Vienna, with the vain hope of drenching my solitude in strangers’ eyes, furtive looks and improbable encounters. As always, I looked for “cafés nearby” in Google Maps and decided on one, some Luxor-Bar on Grünentorgasse 19B, which seemed promising for someone in search of “eyes, looks and encounters”.

The weather was gloomy, the streets emptier, the café more woeful than I expected. Cheezy music, uncomfortable chairs, and one customer, a middle-aged nice-looking guy with messy hair (the proverbial “artist” or writer), taking notes on his laptop while sipping his cafe. I could have chosen any chair as the whole place was mine and his, but I chose to sit across him. Maybe I was trying to attract his attention, to exchange a smile.

This was exactly when Suzanne Vega’s angelic voice broke into my reality, kidnapping me from myself and the present:

In Liverpool
On Sunday
No traffic
On the avenue
The light is pale and thin
Like you
No sound, down
In this part of town
Except for the boy in the belfry
He’s crazy, he’s throwing himself
Down from the top of the tower
Like a hunchback in heaven
He’s ringing the bells in the church
For the last half an hour
He sounds like he’s missing something
Or someone that he knows he can’t
Have now and if he isn’t
I certainly am

I knew it was coming. I knew he was coming. I knew I was missing something, or someone I knew I can’t have now, at least not in the reality I inhabit.

Maybe he was still here with me as mamma keeps telling me. “When you cry he’s by your side, hoping you will see all the good things in life”, she recently reminded me, when I reached out to her in one of my many breakdowns. But if he was here, why wasn’t I able to see him, to feel his presence as she could? Why couldn’t I even look at pictures of us, laughing, playing, having fun (living is fun, dying is boring, right my son?)?

Maybe I had to change my reality to be able to see him. Not the way I perceive reality for, as I said above, this wasn’t possible, but start thinking about inhabiting another reality, his reality, the place I could find him. This required a huge sacrifice, not for me, but for those who love me, and maybe for him too. “He wants us to live in all the ways he couldn’t”, said mamma. For that, I had to stay alive. I had to persevere, endure the breakdowns. But how could I know that this is what he would want? He wasn’t old enough to know the meaning of altruism. This is us imparting ideas on him, to make his departure from the world of the living more bearable. We all suffer in different ways, and we are all:

Homesick for a clock
That told the same time

And yet, there is no such clock. Clocks show different times; it is 13:51 in Vienna, 06:51 in Guadalajara; it is Suzanne Vega here, the Little Mermaid over there. But what time is it where he is? What song is he listening to? If he were here, we would be listening to Despicable Me. But he is not here. And sometimes, most of the times, I don’t want to be here either.

The guy sitting across me packed and left. I am still here.

Happy Father’s Day Sweden…


The freedom of the press

The famous English writer George Orwell finished writing Animal Farm, his allegorical novel criticising the events of the Russian Revolution and its aftermath towards the end of 1943. Yet he could not find a publishing house to publish his novel. After being turned down by four publishers, the novel was finally published two years later in August 1945.

Orwell considered the attitude of publishers as a form of censorship and wrote a preface entitled “The Freedom of the Press” to be published in the first edition of the novel. The preface somehow vanished and was not published in the first edition. It was only discovered in 1971 and published in the Times Literary Supplement in 1972 with an introduction by Sir Bernard Crick.

According to Orwell, the biggest obstacle to the freedom of the press and expression is not state-led censorship:

“If publishers and editors exert themselves to keep certain topics out of print, it is not because they are frightened of prosecution but because they are frightened of public opinion. In this country, intellectual cowardice is the worst enemy a writer or journalist has to face … The sinister fact about literary censorship in England is that it is largely voluntary,” Orwell wrote.

It is quite sad that this text, written 75 years ago in wartime England, fits so well the Turkey of 2018. We all know the statistics; a Turkey that ranks 157th among 180 countries according to the Press Freedom Index of Reporters without Borders and is listed among the countries where the press is not free according to the 2017 report of Freedom House.

What is even more painful is that much of this censorship is voluntary. A business world that purchases newspapers and changes their editorial policy to favour the government in order to get a greater share of public tenders; journalists who abstain from writing the realities for fear of losing their jobs; a readership that does not read or, even when it reads, uncritically accepts everything presented as the truth.

In such a voluntarily constructed dystopian world, journalism is not easy. You have to be financially self-sufficient; you should have a management that does not impose its own editorial preferences upon you; you have to take the risk of being prosecuted, even imprisoned unless you have the means to live abroad; and last but not least, you should have a thick skin to remain unscathed in the face of defamation and smear campaigns not only by government controlled media, but also the opposition groups.

When Ahval’s editor Yavuz Baydar called me about a year ago to telling me he was planning to create an independent news portal similar to Glenn Greenwald’s The Intercept, asking me to contribute to it, I had to think of all of the above myself.

Firstly, I was neither a journalist, nor a columnist. I didn’t know whether I wanted to follow current events in Turkey or to write on a regular basis. Moreover, my son had serious health problems, hence I might not have been able to contribute as much as I would have liked to.

Secondly, I didn’t know who financed Ahval and with what purpose, Yavuz’s reassurances with regards to editorial independence notwithstanding. True, I was not based in Turkey, the paranoia that prevailed in the country was affecting me. Could the Gülen movement be behind Ahval for example?

Thirdly, I wasn’t sure I was willing to be dragged into unnecessary polemics because of the platform I was contributing to. Was I ready to be labelled this or that for writing for Ahval?

After some thinking, I have decided to give it a try. I had things to say about the “new Turkey”, and writing on a regular basis would give me a chance to pen these opinions without delay, laying the groundwork for my future academic work.

In a similar vein, I was not against newspapers or other media outlets having a political stance. All major respected newspapers in the world have an ideological stance that directs their editorial policy. What was more important for me was whether I had sympathy for this stance or not. I couldn’t write on, say, a Kemalist, nationalist, or Islamist platform. Ahval seemed to have a liberal editorial line. What counted at this stage was the issue of editorial independence. Thus, for instance, would I be able to criticise prevailing understandings of liberalism or the choices of liberals in Turkey? Could I criticise the owner of Ahval should circumstances require? Yavuz guaranteed that there would not be any intervention in my articles.

And for the first time in my life, my work was valued. By valued, I don’t mean the amount paid per piece, but sound editorial checks and having articles translated into different languages, including when the topic demands, into Arabic.

All that remained was to trace the source of the money. The owner of the news outlet is Dr. Haitham El-Zobaidi, who also owns the London-based media outlet Al-Arab Publishing House. I had this information confirmed by other sources as well, without telling Yavuz. Just like everyone else, I was extra sensitive about the Gülen Movement and Fethullah Gülen himself after the botched July 2016 coup. Yavuz told me they aimed to publish something where every political group and/or view would be criticised, including the Gülen Movement.

I thus left my paranoias behind and started writing at Ahval. After a little while, the site published a series of articles by the Istanbul-based Canadian freelance journalist Nick Ashdown on the dissolution of the Gülen Movement after the coup attempt. Later, Gökhan Bacık, one of the former ideologues of the Gülen movement and co-founder of Kıtalararası news analysis website, who had also broken with Gülen, joined the Ahval family and started writing critical and highly informative pieces on both the Gülen movement and Islamic conservatism. For me, the question of Gülenism was over.

I was happy with writing at Ahval. I could write whatever I wanted and however I wanted. The only problem was not being able to write on a regular basis but, as I said before, I wasn’t a columnist. My relationship with writing was special; I couldn’t write just for the sake of writing.

After a while, I couldn’t write at all. My son’s condition was getting critical. Let alone writing, even living had become a burden. And … You know the rest of the story. First, I disappeared. Then to be able to go on living, I started writing again.

At first, I was writing for my personal blog. But Yavuz and the other editors, Ergün Babahan and Ilhan Tanır, started publishing these pieces at Ahval and helped me reach a larger audience. I wasn’t expecting that; I was happily surprised.

I am not an easy person. When my editors ask me “would you like to write on this topic?”, I mostly refuse. Often, I don’t even allow anyone to touch a single word or comma in my pieces. They put up with all my whims. But most importantly, the Ahval family stood by me during the most difficult period of my life.

For this reason, this time I’m writing the piece Yavuz asked for. Because I feel grateful to the Ahval family.

Happy anniversary!


Basın özgürlüğü

Ünlü İngiliz yazar George Orwell 1917 Rus Devrimi ve sonrasını eleştirdiği alegorik romanı Hayvanlar Çiftliği’ni (Animal Farm) yazmayı 1943 yılı sonlarına doğru bitirir. Ancak bugün 20. yüzyıl edebiyatının klasikleri arasında sayılan romanı yayımlayacak bir yayınevi bulamaz. Dört yayınevi tarafından reddedilen roman ancak iki yıl sonra, 17 Ağustos 1945’te yayımlanır.

Yayınevlerinin tutumunu bir tür sansür olarak değerlendiren Orwell, kitabın ilk baskısında yer almak üzere “Basın Özgürlüğü” başlıklı bir önsöz kaleme alır. Bir şekilde ortadan kaybolan ve kitabın ilk baskısında yer almayan önsöz, 1971 yılında keşfedilir ve Sir Bernard Crick’in sunumuyla 1972 yılında Times Literary Supplement’de yayımlanır.

Orwell’e göre basın ve ifade özgürlüğünün önündeki en büyük engel iktidar kaynaklı sansür değildir.

“Yayıncılar ve editörler bazı konuları tartışmaktan kaçınıyorlarsa bunun nedeni soruşturmaya uğrayacakları korkusu değil, kamuoyunun tepkisinden çekinmeleridir… Entelektüel korkaklık bir yazarın ya da gazetecinin en büyük düşmanıdır… İngiltere’de edebiyat dünyasına yönelik sansürün en kötü tarafı büyük ölçüde gönüllü olmasıdır.”

Bundan tam 75 yıl önce yazılmış, İkinci Dünya Savaşı İngiltere’sini anlatan söz konusu metnin 2018 yılı Türkiye’sine bu kadar uyması oldukça düşündürücü. Veriler malum.

Reporters without Borders Basın Özgürlüğü Endeksi’nde 180 ülke arasında 157. sırada yer alan, Freedom House 2017 raporunda basın özgürlüğünün olmadığı ülkeler arasında yer alan bir Türkiye.

Daha acı olansa sansürün gönüllü olması. İktidarın bol keseden dağıttığı ihalelerden pay almak için gazete satın alan ve yayın politikasını iktidarın isteyeceği şekilde değiştiren bir iş dünyası, işsiz kalmamak için gerçekleri yazmaktan kaçınan ya da doğrudan iktidar yardakçılığı yapan bir “gazeteci” güruhu ve zaten okumaktan haz etmeyen, okuduğunda da kendisine sunulan her şeyi doğru kabul eden, gerçeklerden çok hamaseti seven bir okur kitlesi.

El birliğiyle kurulmuş bu gönüllü distopik dünyada gazetecilik yapmak kolay değil. Finansal olarak ayakta duracaksınız; size editoryal tercihlerini dayatmayan bir patronunuz ya da yönetiminiz olacak; yargılanma, hapse girme riskini göze alacaksınız ya da imkânlarınız el veriyorsa yurt dışında yaşayacaksınız; sadece iktidarın ve iktidar medyasının değil, kendini muhalif olarak tanımlayan kesimlerin de yaftalama, karalama kampanyalarına dayanacak kalın bir deriniz olacak…

Yavuz Baydar bundan yaklaşık bir sene önce beni arayarak Glenn Greenwald’in bağımsız haber platformu The Intercept konseptine yakın bir site kuracaklarını, benim de yazılarımla bu siteye katkıda bulunmamı istediklerini söylediğinde yukarıda saydıklarımı düşünmedim değil.

Bir kere gazeteci ya da köşe yazarı değildim. Güncel siyaseti takip etmek, düzenli olarak yazmak isteyip istemediğimi bilmiyordum. Kaldı ki oğlumun ciddi sağlık sorunları vardı ve bu koşullar altında istesem de gerekli katkıyı sunamayabilirdim.

İkincisi, Yavuz bana editoryal bağımsızlık sözü verse de Ahval’in kim tarafından ne amaçla kurulduğunu bilmiyordum. Türkiye’de yaşamasam da ülkenin geneline hâkim olan paranoya bana da sirayet etmişti.

İşin arkasında örneğin Gülen Cemaati olabilir miydi?

Ve üçüncüsü, ben “bunlar şucu bucu” sataşmaları ile uğraşmak istiyor muydum?

Emeğimin karşılığını alacak olmak bile Ahval’de yazdığım için üzerime boca edilecek yafta yağmuruyla ıslanmaya değer miydi?

Birkaç gün düşündükten sonra denemeye karar verdim. Yeni Türkiye hakkında söyleyeceklerim vardı; düzenli yazmak ileride akademik çalışmalarımda kullanmak istediğim bu düşünceleri gecikmeden kâğıda dökmeme imkân tanıyacaktı.

Öte yandan haber platformları ya da gazetelerin siyasi çizgileri olmasına karşı değildim. Dünyanın belli başlı, saygı duyulan tüm gazetelerinin yayın politikalarına yön veren bir ideolojik duruşları vardı.

Önemli olan bu duruşu paylaşıp paylaşmadığınızdı. Ulusalcı, milliyetçi, İslamcı ve benzeri platformlarda zaten yazmazdım. Ahval liberal olarak nitelendirebileceğimiz bir çizgiye sahip olacak gibi görünüyordu.

Bu durumda önemli olan editoryal bağımsızlık meselesi, yani istersem – örneğin – (Türkiye’de hakim olan) liberalizmi ya da (Türkiyeli) liberalleri eleştirmeme karşı çıkılıp çıkılmayacağı idi. Yavuz bana yazılarıma müdahale edilmeyeceği garantisini veriyordu.

Emeğimin karşılığını da alacaktım. Kastettiğim, yazı başına ödenecek olan para değil sadece. Yazılarım işinin ehli editörler tarafından kontrol edilecek, İngilizce yazıyorsam Türkçeye, Türkçe yazıyorsam İngilizceye çevrilecekti. Konuya göre bazı yazılarım Arapça olarak da yayınlanacaktı.

Geriye bir tek suyun kaynağını araştırmak kalıyordu. Sitenin sahibi, Londra merkezli Al-Arab Publishing House medya grubunun sahibi Haitham ai-Zobaidi idi. Yavuz’u kırmamak için ona söylemeden başka kaynaklardan da bu bilgiyi teyit ettirmiştim.

Cemaat ve Fethullah Gülen konusunda özellikle Temmuz 2016 darbe girişimi sonrası herkes gibi ben de epey hassastım. Adımın onlarla ilişkili bir platformla anılmasını istemiyordum. Yavuz ise bana gerekli olduğunda cemaat dâhil her siyasi grubun eleştirileceği bir haber sitesi kurmayı amaçladıklarını söylüyordu.

Paranoyayı bir kenara bıraktım ve Ahval’de yazmaya başladım. Kısa bir süre sonra site, İstanbul’da yaşayan Kanadalı gazeteci Nick Ashdown’ın cemaatin darbe sonrası yaşadığı dağılma sürecini anlatan yazı dizisini yayınladı.

Daha sonra uzunca bir süre cemaatin ideologları arasında yer alan, daha sonra hareketle ilişkisini keserek Ahmet Kuru ve Özgür Koca ile birlikte Kıtalararası adlı bir site kuran Gökhan Bacık Ahval ailesine katıldı ve cemaate yönelik ağır eleştiriler de içeren son derece öğretici yazılar kaleme almaya başladı.

Benim için Gülen konusu da kapanmış oldu.

Ahval’de yazmaktan memnundum. İstediğim konuda, istediğim gibi yazabiliyordum.

Tek sorunum, editörlerin benden talep ettiği gibi düzenli yazamamaktı. Dediğim gibi, köşe yazarı değildim. Yazıyla ilişkim özeldi; sırf yazmış olmak için yazamıyordum.

Bir süre sonra ise hiç yazamaz oldum. Luca’nın durumu ağırlaşmıştı. Bırakın yazmayı, yaşamak yük olmuştu. Ve…

Sonrasını biliyorsunuz. Önce ortadan kayboldum. Sonra yaşamaya devam edebilmek için yeniden yazmaya başladım.

Başta Yavuz, editörlerim Ergun Babahan ve İlhan Tanır, kişisel bloğum için yazdığım bu yazıları Ahval’de yayınlamaya başladılar ve yazıların çok daha geniş bir kitleye ulaşmasını sağladılar. Beklemiyordum; şaşırdım; sevindim.

Kolay biri değilim. “Şu konuda yazar mısın?” dediklerinde çoğu zaman karşı çıkıyorum.

Zaman zaman yazılarımda bir virgüle dokunulmasına bile izin vermiyorum. Her nazım çekiliyor. Daha da önemlisi, Ahval ailesi bu zor dönemimde ellerinden geldiğince yanımda duruyor, bana destek oluyor.

“İşte bu yüzden, sırf bu yüzden” (Derya Köroğlu’nun kulakları çınlasın) bu kez Yavuz’un benden talep ettiği yazıyı yazıyorum. Çünkü Ahval ailesine minnettarım.

Nice yıllara!


Speed. I am speed.

“Okay, here we go. Focus. Speed. I am speed. One winner, 42 losers. I eat losers for breakfast. Breakfast? Maybe I should have had breakfast? Brekkie could be good for me. No, no, no, focus. Speed. Faster than fast, quicker. I am Lightning. Speed. I am Speed.”
I don’t know how many times we watched this. It was one of his all time favourites after all. Pixar’s box office hit, The Cars, the computer-animated story of Lightning McQueen who intends to be the first rookie to win the famous Piston Cup race. The movie would start with the above monologue by McQueen, a self-motivating mantra he repeats before each race. When time is up, the doors of Mac, the veteran trailer which carries him, would open; and we hear the rallying cry “Oh yeah” while the cameras are flashing in the background. Every detail of this opening scene was carved into our minds; so was the timing of the exclamation. We used to shout with him: “Oh yeah”. For we were McQueen.
I had never thought how much McQueen’s mantra described me, from my mannerisms to my overall philosophy of life, until he was gone. I was speed; I had to be faster than fast, quicker than quick. I had to be active, or “pro-active” if you are into those fancy neologisms, to simply live. Speed and action was a means of survival. I felt I would die, cease to exist, if I slowed down, let alone stopped.
Now people are telling me to slow down. People who truly love and care about me, with the best of intentions. I know they are right. Both in their diagnosis and in their suggested cure. “Slow down”, they say. “You’ve been racing all these years. Now it is time to slow down, to take care of yourself.”
Some, like the wise P., introduced me to “slow living”, the movement which was born in Italy in 1999, through the idea of cittaslow, or slow cities. “Towns where men are still curious of the old times, towns rich of theatres, squares, cafes, workshops, restaurants and spiritual places, towns with untouched landscapes and charming craftsman where people are still able to recognise the slow course of the seasons and their genuine products respecting tastes, health and spontaneous customs,” as explained in the Cittaslow Manifesto.
Others warn me about the dangers of speed, in particular in the aftermath of a traumatic experience. “We know that you want to see concrete results, and start life anew. A life that is not structured around him. A life that includes him, but that does not consist solely of him.” “This is all very understandable”, they say, “but not feasible”. Again, I know they are right deep down inside. It is neither realistic nor healthy to expect others to keep up with my pace. Why should they? They haven’t experienced what I have experienced. They might have had similar traumas in their pasts, but there is no set way of recovering from them, of coming to terms with loss. And people are different. For what we know, they may have the opposite need, not only to slow down, but also to isolate themselves, to enter into a dialogue with their inner selves. Who am I to expect them to hold my hand and run with me, towards an unknown, undefined destination?
So where does this leave me? How am I supposed to break through the impasse? It is not that I don’t try to slow down. To breathe, and to enjoy each and every breath. But the moment I slow down, my mind starts playing tricks on me. I start asking questions, soon ending up facing the worst question of all, “why?”. Failing to come up with a reasonable answer, I go all van Gogh, vanishing in a dizzying maze of memories and images, crippled with a sudden burst of anger. Like van Gogh’s, the anger is directed at myself because, as he put it in a letter to his brother Theo, “I cannot do what I should like to do, and at such a moment one feels as if one were lying bound hand and foot at the bottom of a deep dark well, utterly helpless.”
And this leaves me nowhere. My impasse is a deep dark well. I fill in the well with projects, words, (often failed) connections, but the well leads to the void. It is indeed deep and dark. Speed keeps me alive. So is anger. For now.

Hız. Ben hızım.

“Tamam, başlıyoruz. Odaklan. Hız. Ben hızım. Bir kazanan, kırk iki kaybeden. Ben kaybedenleri kahvaltı niyetine yerim. Kahvaltı? Belki de kahvaltı yapmam gerekirdi. Kahvaltı bana iyi gelebilirdi. Hayır, hayır, hayır, odaklan. Hız. Hızlıdan daha hızlı, çabuktan daha çabuk. Benim adım Şimşek. Hız. Ben hızım.”

Bu sahneyi kaç kere izlediğimizi hatırlamıyorum. Sonuçta onun en sevdiği filmlerdendi.

Ünlü Piston Kupası yarışlarını kazanan ilk çaylak olmayı isteyen Şimşek McQueen’in hikâyesini anlatan, Pixar Stüdyosu’nun bilgisayar animasyonlu filmi, The Cars.

Film yukarıda alıntıladığım, McQueen’in her yarıştan önce kendini motive etmek için tekrarladığı monolog ile başlar.

Yarış zamanı geldiğinde, McQueen’i taşıyan emekli treyler Mac’in kapıları açılır ve patlayan flaşlar eşliğinde gururlu McQueen’in “Oh yeah” haykırışını duyarız.

Bu açılış sahnesinin her detayı ve haykırışın zamanlaması zihinlerimize o kadar kazılıydı ki her izleyişte onunla birlikte bağırırdık: “Oh yeah”.

Çünkü biz McQueen’dik.

Onu kaybedene kadar, McQueen’in kendini motive etme biçiminin davranışlarımdan hayat felsefeme beni ne kadar iyi anlattığını hiç düşünmemiştim.

Ben hızdım, hızlıdan hızlı, çabuktan çabuk.

Hayatta kalabilmek için aktif – yeni moda terimlere meraklıysanız ‘proaktif’ – olmalıydım.

Hız ve aktif olmak benim için sadece birer araçtı.

Durmak bir kenara, sadece yavaşlarsam bile yok olacağımı, varlığımın somut bir şekilde son bulacağını hissederdim.

Şimdilerde dostlarım, beni gerçekten seven ve değer veren dostlarım, tamamen iyi niyetle bana yavaşlamamı söylüyorlar.

Hem teşhislerinde hem de önerdikleri tedavi konusunda haklılar, biliyorum.

“Yavaşla” diyorlar, “Bunca yıldır yarış halindesin. Artık yavaşlayıp kendine bakma zamanı geldi.”

Bilge P. gibi bazı dostlarım beni 1999 yılında İtalya’da ortaya çıkan cittaslow, yani yavaş şehir akımı aracılığıyla ‘yavaş yaşam’ hareketi ile tanıştırdı.

Cittaslow Manifestosu’nda anlatıldığı gibi “İnsanların hâlâ eski zamanları merak ettiği, tiyatrolarla, meydanlarla, kafelerle, atölyelerle, restoranlarla ve ruhani yerlerle dolu, manzaraların bozulmadığı, büyüleyici zanaatkârların çalıştığı, insanların mevsimlerin yavaş yavaş değişiminin ve beraberlerinde getirdikleri mevsimlere özgü lezzetlerin, kendiliğinden oluşan adetlerin farkında olunduğu kentler…” ve yaşama biçimi.

Başka dostlarım ise beni özellikle travmatik bir deneyim sonrasında hızlı hareket etmenin tehlikeleri konusunda uyardı.

“Sıfırdan başlamak istediğini, bir an önce somut sonuçlar elde etmek istediğini biliyoruz. Onu da içinde barındıran ama sadece ondan ibaret olmayan, onun etrafında kurgulanmamış bir hayat. Bunlar tamamen anlaşılabilir” diyorlar.

“Ama çok da gerçekçi değil”. Dediğim gibi, içten içe haklı olduklarını biliyorum.

Başkalarının benim hızıma yetişmesini beklemek ne gerçekçi ne de sağlıklı bir davranış.

Hem neden yetişsinler ki?

Benim yaşadıklarımı yaşamadılar.

Geçmişte benzer travmalar yaşamış olsalar bile kayıp duygusu ile hesaplaşmanın ya da iyileşebilmenin belli bir yöntemi yok.

Ve insanlar farklı. Kim bilir belki de ihtiyaçları tam zıttını, yavaşlamak bir yana, yalnız kalmayı ve iç dünyalarıyla diyalog içine girmeyi gerektiriyor.

Hangi hakla elimden tutup benimle birlikte bilinmedik, tanımlanmamış bir hedefe koşmalarını isteyeyim?

Peki, o zaman ben hangi noktadayım?

Bu çıkmazdan nasıl kurtulabilirim?

Yavaşlamayı deniyorum elbette; nefes almaya ve her nefesten zevk almaya çalışıyorum. Ama yavaşladığım an zihnim bana oyunlar oynamaya başlıyor.

Sorular sormaya başlıyorum ve her seferinde en kötü soruyla yüzleşmek zorunda kalıyorum, “Neden?”

Mantıklı bir cevabı olmayan bu soruyla karşı karşıya kalınca da kendimi baş döndürücü ve öfke nöbetleriyle dolu bir hatıralar ve görüntüler labirenti içinde buluyorum.

Tıpkı van Gogh’un kardeşi Theo’ya yazdığı bir mektupta söylediği gibi, öfkem aslında kendime yönelik.

“Yapmak isteyebileceğim şeyleri yapamıyorum ve böyle bir zamanda insan kendini elleri ve ayakları bağlı, derin ve karanlık bir kuyunun dibinde, tamamen çaresiz hissediyor.”

Ve bu beni boşlukta bırakıyor.

Benim çıkmazım da van Gogh’unki gibi derin ve karanlık bir kuyu.

Kuyuyu projelerle, kelimelerle ve çoğunlukla başarısız ilişkilerle dolduruyorum ama kuyunun dibi yok.

Derin ve karanlık.

Hız, beni hayatta tutuyor.

Tıpkı, öfke gibi.


WhatsApp Image 2017-08-26 at 19.27.54

Sabahları uyanınca ilk iş

Hayko Bağdat

Dertleniyorum bazen, yalan yok. Çoluğu çocuğu toplayıp, eşimle düştük gurbet yollarına. Evimizden uzaklara geldik işte. Bu yaşımıza kadar kıymetlimiz saydığımız ne varsa geride bırakarak geldik. Ülkemizi kaybettik…

Gönüllü falan gelmedik üstelik. Laf aramızda memlekette canımı biraz zor kurtardım ben. Hatta burada, Almanya’da da ne güvenlik hikâyeleri oldu bir bilseniz. “Sosyal medyadaki o mizahi çocuk, sahnedeki hikâyeci herif bu olamaz, bu kadar ciddiyetin arasında hâlâ gülümseyemez” dersiniz arkamdan.

Sabahları Kurtuluş’taki evimde uyandığımı zannederek ve huzurlu güne başlayıp saniyeler içerisinde bir film şeridi gibi, tüm olanları tekrar tekrar hatırlamak zorunda kalıyorum. Güne yorgun başlıyorum ben…

Bir kavga sahnesi gibi imgeleniyor beynimde son 10 yılım. Hayalle gerçek arası bir sahnede, bir sokak kavgasında, haklı ve güçsüz olanlarız sanki biz. Kötü taraftakiler vursalar da acımıyor canımız, çünkü mahallemizi korumaktan başka şansımız yok. Haklı bir kavganın doğru tarafında olmanın hissi doluyor sonra sabah yorgunluğumla beraber iliklerime.

Yorgun ama gururlu uyanıyorum sabahları ben…

Sonra çocuklarımı izliyorum. Uyanışlarını, sabah kokularını, şımarıklıklarını, mimiklerini, hallerini izliyorum. Okula gidiyor çocuklar.

Sonra haber gündemini tarıyorum şöyle bir.

Öldürülmüş arkadaşlarımın katillerinin duruşma günleri oluyor bazen. Hep bakıyorum o haberlere. Adalet beklentisi, asla sönmeyecek bir yangın gibi sanki. Adalet gelmedikçe, dostlarının öldürüldükleri andaki duygu sabit kalıyor belleğinde. Acıtıyor.

Tutsak arkadaşlarım için tahliye kampanyalarını paylaşıyorum sonra. Belki özgür olurlar hatta belki Berlin’e beni görmeye bile gelirler diye umutlanıyorum. Sonra onların özgürlük ihtimalini kendi hasretlerime meze yapmışım gibi utanıyorum. Ama özledim, çok özledim onları.
Tanımadığım insanların dramlarına bakıyorum sonra. Meriç’te çocuklar çok boğuluyor artık. Ege’de denize girenlerin bir mülteci cesedine çarpmamaları ise mucize gibi.

Burak Acerakis’in Twitter hesabı mutlaka “bakılacaklar” listemde oluyor. Eşi hamileydi biz tanıştığımızda. Köln’de bizim Ermeni cemaati ile bir yemek yediydik hep beraber de Mıgırdiç Margosyan’ın büyülü hikâyeleri zamanda muhteşem bir yolculuğa çıkardıydı bizleri.

Doğdu onun çocuğu. Şimdi galiba beş yaşında olmuştur. Aras, Down Sendromlu doğdu. Burak, mademki kavga budur, gereken yapılacaktır düsturuyla kuşandı cebindeki tüm kelimeleri ve yüklendi klavyeye.

Hadi dedi… Hadi, Aras şanslıdır çünkü ailesi yanındadır ve güçlüdür. Ama mademki o aile güçlüdür, Down Sendromlu tüm çocuklar Aras’tır gayrı…

Yüz binlerce insana ulaştı Burak’ın sesi. O kadar çok çocuğa dokundu ki yüreği, Aras artık daha güçlüdür…

Umut Özkırımlı’nın hesabını açıyorum ardından. Oğulları Luca, kanserle savaşında, çok kısa süre önce bitkin düştü ve gitti melekler dünyasına. Beş yaşını yeni geçmişti Luca…

Çocuğun son isteğini, bulunması neredeyse imkânsız o Lego oyuncağı dünyanın bir ucundan getiren dostları görüyorum orada.
Kanser veya her ne haltsa, o bela ile mücadele etmek için insanın elinden ne gelirse, işte o kadarını eksiksiz ve tam yapan Umut’a bakıyorum. Luca gitmiş olsa da, kanserle mücadele eden binlerce çocuk ve aileleri de ona bakıyor.

Umut Özkırımlı kadar, Burak Acerakis kadar baba olabilirmiş demek insan. Seviniyorum bu ölçüye şahit olduğumuza.

Süleyman Demirtaş’a bakıyorum sonra. Sonra Emel Kormaz’a, Gülsüm Elvan’a bakıyorum. Kürt illerinden haberler geliyor ardından. Kadınlardan, işçilerden, öğrencilerden, başka çocuklardan…

Ardından harfler kovayla boca ediliyor başımdan aşağıya. Kelimeler başka bir dilden kelimelermiş gibi anlamsızlaşıyor. Kan damlamaya başlıyor ülkemden. Ölümlerin, işkencelerin, tutsaklıkların haberini veren gencecik kadınlar, erkekler, ancak mahcup bir gülümsemeyle yapabiliyorlar bu lanet görevi.

Gülümseyen profil fotoğraflarında ışıltılı gözlerle bakan insan suretleri felaket tellalına dönüşüveriyor. Her bir sosyal medya hesabı, olay yerinden bildiren cevval muhabir sanki ve hep kötü haberler geliyor hanelerden.

Güne yorgun ve gururlu başlıyorum ben.

Sonra aniden, omuzlarımda insanlığın yükü varmışçasına “peki şimdi ne yapacağım” diye soruyorum kendime. “Ya sabahları beni de okuyarak güne başlayan bir kişi varsa? Ya onun yorgunluğuna iyi gelecek bir şeyler yapmam gerekiyorsa? Burak Acerakis mesela, ya bir gün olsun benden kaynaklı moral bulduysa? Ya adını bile bilmediğim birkaç kişiye dokunma, iyi gelme imkânım varsa?”

Aniden geçiyor yorgunluğum. “Seninki de dert mi oğlum” diyorum kendi kendime…

“Hadi, davran bakalım. Atıp tuttun o kadar, yaz, çiz, konuş, yürü, koş, ne halt edersen et, iyi gel iyi insanlara.”

Alıyorum elime kalemimi.

Direniyorum ben de her gün işte.

Felix Nussbaum: Orgelmann

Felix Nussbaum, 1943

I am tired

Your wheels are turning but you’re upside down
You say when he hits you, you don’t mind
Because when he hurts you, you feel alive
Is that what it is

Red lights, gray morning
You stumble out of a hole in the ground
A vampire or a victim
It depends on who’s around
— Faraway, So Close! U2

I am tired. More than anything else, I am tired. Of not sleeping. Of trying to drench the pain in meaningless activities. Of the rage. Of idiots. Of “vampires and victims”. Of having to come back to Sweden. Of Sweden. Of Tiny Toon. Of seeing him wherever I look. Of knowing that he is not coming back. Of writing. Of crying. Of not being able to cry. Of the absence of choices. Of not having the freedom to leave, to cease to exist. Of you. Of myself. My wheels are turning – I guess – but I am upside down.



Kübler-Ross ve Kessler’e göre yas tutmanın ikinci aşaması “öfke”, mantıklı bir nedene dayalı olmak zorunda değildir. Kimi zaman kaybettiğiniz kişiye kızarsınız, kendine iyi bakmadığı için; kimi zaman kendinize, ona daha iyi bakmadığınız için.

İnkâr aşamasında olduğu gibi gerçeği – sevdiğiniz kişinin aslında ölmek istemediğini – bilirsiniz. Ama duygularınız bu açıklamayı kabul etmez. Önemli olan tek gerçek, “öldüğüdür” ve size göre ölmemesi gerekmektedir.

Öfke, yaşanan kayba rağmen hayatta kalmayı seçtiğinizi gösterir, onsuz bunu nasıl başardığınıza şaşırırsanız da. Tam da bu yüzden en çok başınıza gelenlere öfke duyarsınız. Neden o? Neden siz? Neden bu durumla karşı karşıyayım? Neden yaşamaya devam etmeliyim? Ve neden yaşamaya “onsuz” devam etmeliyim?

Öfkenin sınırı yoktur. Yeri gelir, arkadaşlarınıza, doktorlara, ailenize, kendinize ve kaybettiğiniz kişiye kızmakla yetinmez, tüm inanç sisteminizi sorgularsınız. Tanrı’ya inanıyorsanız, ona hesap sormak istersiniz. İyilere bir şey olmayacağına inandırmışlardır sizi çünkü. Siz, üzerinize düşeni yapmışsınızdır. İbadetinizi aksatmamış, başkalarına karşı nazik, anlayışlı olmuş, gerektiğinde ihtiyacı olanlara yardım eli uzatmaktan çekinmemişsinizdir. Yani ödülü hak etmişsinizdir. Sevdiğinizi kaybetmekse pek de ödüle benzememektedir. Başa dönersiniz: Neden bu onca insan dururken sizin başınıza gelmiştir?

Öfkenin altında yatan şey acınızdır. Bunu ifade ettiğinizde terkedilir, yalnız bırakılırsınız. Çünkü içinde yaşadığımız toplum öfkeyi ve acıyı sevmez. Dostlarınız, tanıdıklarınız size öfkenizi kontrol etmeniz gerektiğini söyler; hatta sizi eleştirir, öfkenizi aşırı bulur. Kübler-Ross ve Kessler’e göre, öfke sonuna kadar yaşanmalıdır, aceleye getirilmemelidir. Başkaları bunu anlamıyorsa bu onların sorunudur. Kimse size öfkenizi nasıl yaşayacağınızı söyleyemez. Herkes bir gün bu tür bir kayıp yaşayacak, yas tutmak zorunda kalacak ve yaşadıklarınızı anlayacaktır. Size düşen, kendi öfkenize sahip çıkmak, ona saygı duymaktır.

Öfkeye sahip çıkılmalıdır, çünkü öfke “güçlü olmak” demektir. İçine düştüğünüz dipsiz boşlukta, anlamsızlık denizinde bir çıpa işlevi görür. Ölümle yüzleştiğinizde yön duygunuzu kaybeder, amaçsızca oradan oraya savrulmaya başlarsınız. Sonra bir şeye, birine, birilerine öfke duyarsınız. Sizi arayıp sormayanlara, acınıza saygı duymayanlara, diyelim cenaze törenine katılmayanlara. Bu noktada savrulmayı bırakırsınız. Yön duygunuzu, hayatın anlamını yeniden keşfeder, daha doğrusu öfkenizi bir noktaya yönlendirerek hayata tutunur, ayakta durmaya çalışırsınız.

Ona karşı öfke duyamam, çünkü o masumdu. Bırakın başına gelenlerden sorumlu olmayı, başına ne geldiğini bile anlayamayacak kadar küçüktü. İlk kemoterapisini gördüğünde 11 aylıktı. Kanser kelimesini heceleyebilmek için önce konuşmaya başlaması gerekecekti. Kanserin herkesin başına gelebilecek normal bir şey olduğunu anlamak içinse büyümesi.

Kendime de kızamazdım, çünkü elimden geleni yapmıştım. Elimizden geleni yapmıştık. En iyi hastanelere gitmiş, en iyi doktorlarla çalışmış, umutla bir denemeden diğerine koşmuştuk. Ölümle yaşam arasındaki ince köprüde birkaç tur atmış, onun ne zaman nasıl yaşayacağına karar veren yargıçlar olarak her zaman onun için en iyi olan seçeneği bulmaya çalışmış, sonunda “onun iyiliği için” yaşamdan bile vazgeçmek zorunda kalmıştık.

Tanrı, bu tabloda yoktu. Keşke olsaydı. Keşke ben de inançlı biri olsam, yaşadıklarımı kader ile açıklayabilseydim. Keşke onun bu dünyada acı çekmekten kurtulup cennette rahata kavuştuğunu düşünseydim. Keşke kızacak bir Tanrı bulsaydım.

Ama bulamadım. Öfkemi yönlendirecek insanlar vardı elbette. Hatta yanı başımdalardı. Yakınım sandıklarım uzak, uzak sandıklarım yakındı. Aşkın, sevginin mesafesi yoktu.

Kübler-Ross ve Kessler, “öfke, aşkın büyüklüğünün bir göstergesidir” diye yazmışlardı … Kendinizi suçlayabilirsiniz; bu öfkenin içe, kendinize dönmesidir. Ama suçlu olan siz değilsiniz. Yaşananları değiştirebilecek gücünüz olsa değiştirirdiniz. O güce sahip değildiniz. Öfke, hala hissedebildiğinizin, sevdiğinizin ve sevdiğinizi kaybettiğinizin kanıtıdır.”

Ben öfke duyduğum için kendimi suçlamıyorum. Öfkeliyim, çok öfkeliyim, çünkü çok seviyorum. Çok sevdiğimi kaybettim. O kadar.

** Bu yazı ilk olarak Ahval News sitesinde yayımlanmıştır.



“The five stages of grief”, developed by the Swiss-American psychiatrist Elisabeth Kübler-Ross in her 1969 book “On Death and Dying”, is one of the most well-known analytical frameworks of modern psychology. Based on Kübler-Ross’ comprehensive fieldwork on terminally ill patients, the model originally aimed to understand how people cope with death, and not grief per se. In later years, Kübler-Ross extended her model to the process of grieving as well, to correct widely held misconceptions about the model, showing in particular that these stages are not consecutive stops in some linear timeline in grief . This was indeed the main thrust of her book “On Grief and Grieving” that she co-authored with David Kessler in 2004.

Noting that, “there is no correct way or time to grieve,” Kübler-Ross and Kessler begin by exploring the notion of “anticipatory grief”, which they describe as the “beginning of the end”. During this initial phase, one operates in two different worlds at the same time; the familiar world in which we feel safe, and the unfamiliar world, deserted with the death of the loved one, where we no longer feel safe. Anticipatory grief, the authors say, is one of the mechanisms the subconscious deploys to prepare us for a new, uncertain world.

Anticipatory grief is more silent than grief after a loss. It is experienced introvertedly. It is impervious to external reactions. It does not like to talk, and often it cannot be verbalised. For that reason, a person experiencing anticipatory grief prefers silent interactions, such as being comforted by a gentle touch or silently sitting together.

The person facing death starts grieving “in advance” so as to prepare herself for the inevitable end. The people who love her grieve with her, sometimes without even being aware of it. The five stages of grief – denial, anger, bargaining, depression and acceptance – help us understand anticipatory grief as well. Grief is not only experienced after death; it may precede death as well. Kübler-Ross and Kessler note that going through these five stages during the period of anticipatory grief will not make the process of grief after death easier. Anticipatory grief has its own dynamics; it takes its time.

The five stages in question are not chronological and neatly separated from each other. Not everyone experiences these stages in the same way and in the same order. These are all ways of coping with the loss of loved one and learning how to survive without her.

The first stage, denial, does not necessarily entail the repudiation of death itself. We know that the loved one has died. The feeling of denial is more symbolic in this sense. It is about not being able to accept that the loved one is not going to open the door and greet us again when we come home.

Denial is a state of being paralysed, of numbness. It helps us to survive the loss, and the shock of death. At this stage, life is meaningless. Everything is “too much”; everything annoys. We do not know whether we can go on living or how we will go on. Our sole purpose is to get through the day. Denial is the mechanism that makes this possible.

People who have lost loved ones often find themselves telling the story of their loss over and over again. This helps us to cope with the trauma of death. As denial fades, acceptance creeps in. Slowly, we start asking “how” and “why”. As we review the circumstances that have led to the loss of the loved one, we try to find an answer to the question “could it have been different? Was there another way?” Asking those questions means that we begin to accept the reality of loss and its inevitability. She is not coming back. She won’t open the door to us again. This time she couldn’t make it and defeat death. As the feelings of denial fade away, other emotions we suppressed in that process spring to mind.

Elisabeth Kübler-Ross passed away on 24 August 2004 at 20.11 after a prolonged period of struggle with disease, without seeing her book “On Grief and Grieving” published.

The death of Kübler-Ross leads David Kessler to go through the five stages of anticipatory grief and grief himself that they have written about one more time. “I have to say that if I hadn’t seen it for myself, I might not have believed it, “he said in the preface to their book. “Many people agreed that in some way they thought she was immortal. She always said that when she ‘transitioned and graduated’, it would be cause for celebration since she would be ‘dancing in the galaxies among the stars.’”

He, on the other hand, did not know the meaning of death. Or the death he knew of was something that would happen in games. Only “bad guys” died. Good ones never died, and even if they died, they would come back to life with a blow. Sometimes in order to continue playing, it was required to blow the bad guys back to life as well. All in all, death itself was a game.

Real death was boring. Life was fun. That was what he said to mamma one night. But to me, he said he was afraid of death. His grandmother was with us too. She had come all the way from Turkey to see him, to kiss him one last time, despite a healing broken hip and an injured knee. The Swedish and Danish police were mobilised to make it possible for her aging, worn-out body to meet her grandson.

“Baba”, he said while playing with his Lego. “What if the cancer becomes 100, 1,000? Wouldn’t I die then?” I could not answer. Me and mamma never lied to him either, so I replied his question with a question, like mamma used to do. “Why oğlum? Are you afraid of dying?”. “Yes”, he said. His eyes were full with tears. I started crying as well. “Don’t be afraid. No matter what happens, mamma and baba will be with you, you know that, right?” was all I could say.  “Yes”, he replied in a certain and confident tone. I was relaxed somehow.

But now, I cannot relax. Yes, I was by his side, we were by his side until the last moment, and even after that. But he is gone. He is not with us anymore. All these clichés, “He doesn’t suffer anymore”, “He will live in your hearts forever”, “He is watching over you from the sky”, they are just empty talk. You know it; they know it. They are trying to share your pain as best as they can. This the only thing they can do. If I were them, I couldn’t do any more either.

But I am not them. I am the one experiencing the loss. I am the one suffering. In this sense, I am alone. And I am not ready to accept it. Not yet.


A note to readers: I know you are bored with that story. Your life is hard, with the dollar rising and the lira falling capriciously, people languishing in prisons for no reason. Evil is everywhere. At least on the weekends, you would prefer to read something light, something beautiful. But I don’t let you. The editors of Ahval are complicit in my crime as they continue publishing my morbid tales. And yet I am not going to apologise, for this is my reality, at least for the time being. In this reality, in this parallel universe, there is no dollar, there are no prisons. There is only cancer and death. I am trying to get through the day, and I do it by writing. I will however stop writing about this once I write about all five stages of grief. The real grief will not end. I don’t know whether I will be able to write on other, more mundane, topics for death has transformed me. But I am sure I will give it a try. I will give life a try. The show must go on, right? Or… Should it?



İsviçre kökenli Amerikalı psikiyatr Elisabeth Kübler-Ross’un 1969 tarihli Ölüm ve Ölmek Üzerine (On Death and Dying) adlı kitabında ortaya attığı “yas tutmanın beş evresi”, psikoloji alanının en bilinen – bir o kadar da yanlış anlaşılan – modellerinden biridir.

Kübler-Ross’un tedavi seçenekleri tükenen hastalarla yaptığı kapsamlı saha araştırmasına dayalı bu model, aslında yas tutmayı değil, ölümü bekleyen hastaların bu gerçekle, “ölümle”, nasıl yüzleştiğini anlamaya yöneliktir.

Daha sonraki yıllarda modeli yas tutma sürecine de uygulayan Kübler-Ross, bu evrelerin birbirini takip eden ve birbirinden net çizgilerle ayrılmış ruh halleri olarak algılanması eğiliminden yakınmış, bu yanlış okumayı düzeltmek için David Kessler ile birlikte Yas ve Yas Tutmak Üzerine (On Grief and Grieving) başlıklı bir çalışma da kaleme almıştır.

Kübler-Ross ve Kessler’in “Yas tutmanın doğru biçimi ya da zamanı yoktur.” notuyla başlayan kitap ilk olarak “ileriye dönük yas” kavramını ele alır. İleriye dönük yas, sonun başlangıcı olarak da nitelendirilebilir.

Bu başlangıç evresinde kişi eş zamanlı olarak iki farklı dünyada yaşar; alışık olduğu, içinde kendini güvende hissettiği dünya ile sevilen kişinin ölümüyle birlikte “ıssızlaşan”, içinde artık kendini güvende hissetmeyeceği bir dünya.

Bilinçaltının kişiyi bu yeni, belirsizliklerle dolu dünyaya hazırlamak için devreye soktuğu mekanizmalardan biri de ileriye dönük yastır.

Bu yas, bir kaybın ardından yaşanan yasa göre daha sessizdir. İçe dönük yaşanır. Dışarıdan gelecek tepkilere kapalıdır. Fazla konuşmayı sevmez; deyim yerindeyse, söze gelmez.

Bu yüzden de ileriye dönük yas yaşayan kişi, sessiz paylaşımları tercih eder. Bir dokunuş, konuşmadan birlikte oturmak gibi. Ölümle yüz yüze kalan kişi, kendini kaçınılmaz sona hazırlamak için yas tutmaya “önceden” başlar. Sevenleri de onunla birlikte yas tutacaktır, kimi zaman farkında olmasalar bile.

Yas tutmanın beş evresi – inkâr, öfke, müzakere, depresyon ve kabullenme – bu aşamayı anlamamızı da kolaylaştırır. Başka bir deyişle, yas sadece ölümün ardından hissedilen bir duygu değildir; ölümden önce de hissedilir.

Kübler-Ross ve Kessler, ileriye dönük yas sürecinde bu beş evreyi yaşamanın ölümden sonraki yas sürecini kolaylaştırmayacağını belirtir. “Ölümü bekleyen yas”ın kendi dinamiği vardır; zaman alır.

Söz konusu evreler, popüler kültürde yansıtıldığı gibi, düz gidilen bir güzergâhta sırayla durulan duraklar değildir. Herkes bu evreleri aynı şekilde ve aynı sırayla yaşamaz. Bu beş evre, kaybedilen kişinin yokluğuyla başa çıkma, onsuz yaşamayı öğrenme sürecinin parçalarıdır.

Birinci evre, inkâr, ölüm olgusunun reddini gerektirmez. Sonuçta sevilen kişinin artık var olmadığını biliriz. İnkâr duygusu bu anlamda semboliktir. Sevilen kişinin bir daha bize kapıyı açmayacağını, bizi karşılamayacağını kabullenememektir.

İnkâr bir tür felç olma, hissizleşme halidir. Kayıpla, ölümün şokuyla başa çıkmayı sağlar. Bu aşamada hayatın anlamı yoktur. Her şey “fazla” gelir, rahatsız eder. Yaşamaya devam edip edemeyeceğimizi, edeceksek nasıl devam edeceğimizi bilemez hale geliriz. Tek amaç, günü kurtarmak, bir günü daha bitirmektir. İnkâr, bunu mümkün kılan mekanizmadır.

Kayıp yasayan kişi, sürekli bu kaybın hikayesini anlatır. Bu da travmayla ve gerçeği kabullenme süreciyle başa çıkmamızı kolaylaştırır. İnkâr, zamanla yerini kabullenmeye bırakacaktır.

Yavaş yavaş “neden” ve “nasıl” sorusunu sormaya başlarız. Yaşananların üzerinden geçer, “başka türlü olabilir miydi?” sorusuna cevap bulmaya çalışırız. Bu soruları sormak kaybın gerçekliğinin, kaçınılmazlığının kabullenilmeye başlandığı anlamına da gelir. O, geri dönmeyecektir. Bir daha bize kapıyı açmayacaktır.

Bu kez başaramamış, ölümü yenememiştir. İnkâr duygusu silikleşirken bu süreçte bastırdığımız diğer duygular ortaya çıkacaktır.

Elisabeth Kübler-Ross, uzun bir hastalık döneminin ardından 24 Ağustos 2004 günü saat 20.11’de –  Yas ve Yas Tutmak Üzerine başlıklı kitabının yayımlandığını göremeden – hayata veda eder.

Anlamlandırmaya çalıştıkları ileriye dönük yas ve yas süreçlerini Kübler-Ross’un ölümü ile bir kez daha yaşamak zorunda kalan David Kessler, “Gözümle görmesem öldüğüne inanmazdım”, diye yazar kitabın ön sözünde.

“Birçokları gibi ben de onun ölümsüz olduğunu düşünüyordum. O hep ‘bu dünyadan gelip geçmekten’ ve ‘mezun olmaktan’ bahsederdi. ‘Yıldızların arasında dans edeceğine’ inandığı için de ölümünün bir kutlama vesilesi olmasını isterdi.”

O ise daha ölümün ne olduğunu bilmiyordu. Daha doğrusu bildiği ölüm, oyunlardaki ölümdü. “Kötü adamlar” ölürdü bir tek. İyiler ölmez, ölseler bile üfleyince canlanırlardı. Bazen oyunun sürmesi için kötülere de üflemek, onları da canlandırmak gerekirdi. Sonuçta ölümün kendisi bir oyundu.

Gerçek ölüm ise sıkıcıydı. Yaşamak eğlenceliydi. Öyle demişti mamma’ya bir gece. Bana ise ölümden korktuğunu söylemişti. Babaannesi de yanımızdaydı.

Onu görmek, son bir kez öpebilmek için ameliyatlı hali, topallayan ayağıyla kalkıp gelmişti. İsveç ve Danimarka polisi seferber olmuştu, pasaportunun geçerliliği bitmek üzere olan bu yorgun bedeni torunuyla buluşturmak için.

“Baba”, demişti, Legolarıyla oynarken. “Kanser 100 olursa, 1000 olursa ölmez miyim?”. Cevap verememiştim. Yalan söylemiyorduk. Ben de mamma’nın yaptığı gibi soruya soruyla cevap verdim.

“Neden? Korkuyor musun ölmekten?” “Evet” derken gözleri dolmuştu. Ben de ağlamaya başlamıştım, onun yanında ağlamama kararımızı unutarak.

“Korkma. Ne olursa olsun, mamma ve baba yanında olacak, bunu biliyorsun di mi?”, demiştim akan burnumu çekerek. “Evet”, diye yanıt verdi kesin ve inançlı bir ses tonuyla. Bir şekilde rahatlamıştım.

Şimdi ise rahatlayamıyorum. Evet, yanındaydım, yanındaydık son ana kadar ve “son andan sonra”.

Ama gitti. Artık yok.

Herkesin tekrarladığı klişeler de bir işe yaramıyor. “Artık acı çekmiyor”, “O hep kalbinizde, içinizde yaşayacak”, “O şimdi cennette, yukarıdan sizi gözlüyor”, “Bir gün kavuşacaksınız”, ve benzerleri.

Boş laflar bunlar, biliyorsunuz. Onlar da biliyor. Ellerinden geldiğince acınızı paylaşmaya çalışıyorlar.

Bu laflardan ötesi de ellerinden gelmiyor. Onların yerinde olsam benim de gelmezdi.

Ama onların yerinde değilim. Ben kaybı yaşayanım. Acıyı çekenim. Bu anlamda bir başınayım.

Ve kabullenemiyorum. Henüz.


Okurlara not: Biliyorum, bu hikayeden artık sıkıldınız. Hayat zaten zor, dolar iniyor çıkıyor, insanlar gerekçesiz hapislerde sürünüyor. Kötülük her yerde. Hiç olmazsa Pazar günleri güzel, hafif bir şeyler  okumak istiyorsunuz. Ama izin vermiyorum. Ahval editörleri de buna suç ortaklığı ediyor, yazıları yayınlayarak.

Özür dileyemem çünkü benim gerçekliğim, en azından şu an için, bu. Bu gerçeklikte, bu paralel evrende, dolar, hapis yok. Kanser ve ölüm var. Yaşamaya devam etmeye çalışıyorum, günü kurtarıyor, yazarak bir günü daha bitiriyorum. Dört yazı daha yazacak, yas tutmanın beş evresini anlatmayı tamamlayacağım.

Kendi içimdeki yas ise tamamlanmayacak. Bir daha hiçbir şeyi eski gibi göremeyeceğim, yaşamayacağım için başka konularda yazabilecek miyim bilmiyorum. Denerim muhtemelen. Sonuçta hayat devam ediyor, değil mi? Ya da… Ediyor mu?

* Bu yazı ilk olarak Ahval News sitesinde yayınlanmıştır (

#LucaCan #GreenHeart